ΚΕΙΜΕΝΟ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΑΣΣΑΒΕΤΑ, ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΘΗΝΑ ΚΑΖΟΛΕA

Πόλη γεμάτη μνήμες, αλλά και με ζωηρό σύγχρονο πρόσωπο, πόλη με ιδιαίτερη ψυχή και με έντονο χριστιανικό στοιχείο, η Δαμασκός είναι ίσως η πιο σαγηνευτική μεσανατολική πρωτεύουσα.

Η Δαμασκός είναι αρχαία, αρχαία όσο η Μνήμη. Διεκδικεί τον τίτλο της αρχαιότερης συνεχώς κατοικούμενης πόλης του κόσμου. Μετρά το χρόνο, έγραψε ο Μαρκ Τουέιν, όχι σε μέρες και μήνες και χρόνους, αλλά σε αιώνες, με μέτρο τις αυτοκρατορίες που είδε να γιγαντώνονται και να συνθλίβονται. Πόλη σε διαρκή μεταμόρφωση, είδε ό,τι έζησε η ανθρωπότητα και επιβίωσε.

Η Δαμασκός είναι γνήσια. Αν και η Συρία βρέθηκε, για αιώνες, στο επίκεντρο των γεγονότων που σημάδεψαν τις τύχες του κόσμου, τις τελευταίες δεκαετίες οι συγκυρίες την έσπρωξαν στο περιθώριο. Η απομόνωση, από την οποία βγαίνει σιγά-σιγά, κράτησε τη χώρα μακριά από τις ορδές του μαζικού τουρισμού. Παρά τη γιγάντωσή της -πλησιάζει τα τέσσερα εκατομμύρια κατοίκους-, η Δαμασκός αφήνει την εντύπωση πόλης μικρής και απρόσμενα οικείας. Η πιο χαριτωμένη και ρομαντική από τις μεσανατολικές πρωτεύουσες διατηρεί ακέραια αυτή την ιδιαίτερη ψυχή που σαγήνευσε αναρίθμητους επισκέπτες, κρατώντας τους για πάντα στα χώματά της.

Η Δαμασκός είναι όμορφη. Πάντοτε ήταν. Ο Μωάμεθ, λέει ο μύθος, γοητεύτηκε τόσο μόλις την αντίκρισε από ψηλά, τριγυρισμένη από δάση και κήπους, ώστε αρνήθηκε να μπει στην πόλη. «Στον παράδεισο μπαίνει κανείς μόνον άπαξ», είπε, χαρακτηρίζοντας επίγειο παράδεισο μια πόλη αμιγώς χριστιανική. Δεν είναι μόνο η θρησκεία της που άλλαξε έκτοτε. Τα δάση και οι περίφημοι κήποι που έζωναν τη Δαμασκό «όπως η αύρα τη Σελήνη» ώς τις αρχές του 20ού αιώνα έχουν δώσει τη θέση τους σε μια θάλασσα τσιμέντου. Για να βρεις την πραγματική Δαμασκό, τη μυστική και ονειροπόλο, πρέπει να διαπεράσεις τα τείχη που ζώνουν ακόμα την παλιά πόλη. Οι μιναρέδες και ο πυκνός ιστός από τις στέγες της ξεχωρίζει, συμπαγής νησίδα παρελθόντος, στο πανόραμα από το όρος Κασιούν.

Η παλιά Δαμασκός είναι γεμάτη μνήμες. Σπάνια τόσο πολλές στριμώχνονται σε χώρο τόσο μικρό. Κεντρική αρτηρία της η Via Recta της ελληνορωμαϊκής πόλης, που μνημονεύεται στις Πράξεις των Αποστόλων. «Πορεύθητι επί τήν ρύμην τήν καλουμένην ευθείαν», υπαγόρευσε ο Κύριος στον Ανανία, Δαμασκηνό έμπορο στον οποίο ανέθεσε να φιλοξενήσει τον Παύλο και να τον φυγαδεύσει από την πόλη. Λίγο πριν, στο δρόμο προς τη Δαμασκό, έγινε η μεταστροφή του από διώκτη των χριστιανών σε προσήλυτο και προπαγανδιστή της νέας θρησκείας. Η Δαμασκός είναι έκτοτε άρρηκτα δεμένη με τον Παύλο. «Εδώ ήταν το σπίτι του Ανανία», δείχνουν, υπερήφανες, ένα μικρό εκκλησάκι δύο γιαγιάδες. «Από εδώ φυγάδευσαν τον Παύλο μέσα σ' ένα καλάθι», δείχνουν τα παιδιά, εκεί που η εκκλησία η αφιερωμένη στον Παύλο αγγίζει την Μπαμπ Κισάν, Πύλη του Κρόνου στα ρωμαϊκά χρόνια. Με σειρά εκδηλώσεων τίμησε φέτος η Δαμασκός τα 2.000 χρόνια από τη γέννηση του Αποστόλου.

Η Δαμασκός είναι κοσμοπολίτικη. Θυμίζει οθωμανικό επιστολικό δελτάριο. Στις γειτονιές της, τα έθνη που συναπάρτιζαν το οθωμανικό μωσαϊκό εξακολουθούν να συγχρωτίζονται. Σουνίτες, χριστιανοί όλων των δογμάτων, Αρμένιοι, Δρούζοι και Αλεβίτες ζουν μαζί και χώρια, σε κοινότητες αυτόνομες που, κατά το οθωμανικό μοντέλο, προτιμούν χωριστές γειτονιές και διατηρούν τους δικούς τους κανόνες. Αβυσσαλέα η διαφορά με την εθνικά εκκαθαρισμένη Τουρκία και τα Βαλκάνια. Πουθενά στη Μέση Ανατολή, εκτός από τον Λίβανο, δεν είναι οι χριστιανοί τόσο παρόντες, πουθενά ο βίος τους τόσο άνετος. Στον χριστιανικό τομέα της παλιάς πόλης βρίθουν οι εκκλησίες και τα προσκυνήματα, μια απογραφή όλων των δογμάτων της Ανατολής και όλων των ξενόφερτων.
 

Η Δαμασκός είναι το τέμενος των Ομεϊαδών, κατάλοιπο του δικού της Χρυσού Αιώνα (661-750), όταν διετέλεσε πρωτεύουσα των Ομεϊαδών, έδρα του χαλιφάτου. Σε υποδέχεται θριαμβικά μόλις βγεις από τη σκεπαστή αγορά Χαμιντίγια. Λένε πως, για να κατανοήσεις την παλιά Δαμασκό, πρέπει να ζήσεις εκεί για επτά χρόνια, όσες και οι πύλες των τειχών της. Λίγες ώρες στο τέμενος ισοδυναμούν με μήνες διαμονής. Αυτό προσωποποιεί την ιστορία της πόλης, τις διαδοχικές μεταμορφώσεις της. Ορθώθηκε στη θέση της βασιλικής του Αγίου Ιωάννη. Η τελευταία αντικατέστησε τον ρωμαϊκό ναό του Δία, που είχε με τη σειρά του διαδεχτεί τον αφιερωμένο στον αραμαϊκό θεό Χαντάντ. Η ιδιαιτερότητα του μνημείου έγκειται στο ότι διασώζει εμφανείς τις μαρτυρίες διάφορων εποχών και θρησκειών. Η στοά Χαμιντίγια σε βγάζει στις ρωμαϊκές κιονοστοιχίες, απομεινάρια των μεγαλόπρεπων προπυλαίων του ναού του Δία. Είχαν ενσωματωθεί στη βασιλική, τμήματα της οποίας εντοιχίστηκαν στο τέμενος. Ο νότιος τοίχος του περιλαμβάνει εκείνον του ναού και μια εντοιχισμένη πύλη που οδηγούσε στην εκκλησία. Διακρίνεται τμήμα ανορθόγραφης επιγραφής: ΒΑCΙΛΙΑΑΠΑΝΤWNTWNAIWNON. Η βασιλεία του Ιησού που θα διαρκέσει αιώνια... Η επιγραφή μοιάζει τραγικά ειρωνική. Η βασιλική ωστόσο αποτέλεσε επί 70 χρόνια μετά την αραβική κατάκτηση χώρο συμπροσκυνήματος - ιδιότητα που έχουν σήμερα πολλά ιερά στη Μέση Ανατολή. Το δυτικό τμήμα της ήταν εκκλησία, το ανατολικό τζαμί. Οι μουσουλμάνοι δέχονται τον Ιησού ως προφήτη και του αφιέρωσαν έναν από τους κομψούς τετράγωνους μιναρέδες. Μέσα στο τζαμί βρίσκεται το προσκύνημα όπου -όπως θρυλείται- έχει ενταφιαστεί η κεφαλή του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή. Και το τέμενος έχει, εσωτερικά και εξωτερικά, τη μορφή τρουλαίας βασιλικής.

Το κτίσμα αψηφά κάθε θέση περί σύγκρουσης πολιτισμών. Μόλις μπεις στη μαρμαρόστρωτη αυλή, ατενίζεις τη σύνθεσή τους. Οι κολόνες του περιστυλίου είναι βυζαντινές, σε δεύτερη χρήση. Η φιάλη στο ένα άκρο (Πύργος των Ρολογιών) μοιάζει με εκείνες των αγιορείτικων μονών. Η πρόσοψη και τμήμα των γύρω τοίχων καλύπτονται με μωσαϊκά, όπου κυριαρχεί το χρυσό, όπως στις βυζαντινές εκκλησίες. Ο τότε χαλίφης κάλεσε τεχνίτες από την Κωνσταντινούπολη - τα μωσαϊκά βροντοφωνάζουν Βυζάντιο. Καθώς πρόκειται για μουσουλμανικό ιερό, λείπουν οι αναπαραστάσεις ανθρώπων. Φυτικά μοτίβα, δέντρα και ρυάκια λέγεται πως αναπαριστούν τον Παράδεισο ή τους κήπους που κάποτε έζωναν την πόλη. Πρόκειται για το πρώιμο Ισλάμ που έχει ενσωματώσει την αισθητική του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Τα ψηφιδωτά εκπέμπουν ένα γλυκό χρυσό φως καθώς τα λούζει το δειλινό και ο χώρος αποκτά μια αύρα μαγική. Εισπνέει κανείς την ιερότητα, τις προσευχές που επί 29 αιώνες αρθρώνουν εδώ πιστοί στους θεούς τους. Στην αυλή το ιερό αναμειγνύεται με το καθημερινό: αμέτρητα κουτσούβελα κυνηγιούνται και νεαροί άντρες λιάζονται ακούγοντας μουσική από τα κινητά τους. Ζευγαράκια φλερτάρουν. Την ιερότητα και την ησυχία του εσωτερικού δια-κόπτουν οι ομάδες Ιρανών που κάθονται κατάχαμα, χωρισμένοι κατά φύλο. Κήρυκας τους αφηγείται στα Φαρσί την ιστορία της σφαγής στην Καρμπάλα και αυτοί κλαίνε γοερά. Οι Σύριοι τους κοιτούν άλλοι με ειρωνεία, άλλοι με περιέργεια, αλλά δεν τους ενοχλούν. Το τέμενος είναι ιερό για τους Σιίτες, καθώς σε αίθουσα στο ανατολικό άκρο της αυλής φυλάσσεται το κεφάλι του Χουσεΐν. Εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί συρρέουν κάθε χρόνο για να προσκυνήσουν.

Η Δαμασκός είναι οι αρχαίες γειτονιές της. Ολόκληρα κομμάτια της τειχισμένης πόλης διατηρούνται λίγο-πολύ αλώβητα από την ανάπτυξη και τον σύγχρονο τρόπο ζωής, ενώ άλλα -όπως το μεγαλύτερο τμήμα της Ευθείας Οδού- χρήζουν άμεσης προστασίας. Η παλιά πόλη δεν αποτελεί ανοιχτό μουσείο, αλλά ζώντα οργανισμό. Οι πυκνοκατοικημένες συνοικίες της διατηρούν την οικονομική τους ζωή, με τα σουκ, τους καφενέδες, τα μαγαζάκια και τις μικρές βιοτεχνίες που δεν απευθύνονται πρωτίστως στους τουρίστες, αλλά στους ντόπιους. Οι χριστιανικές γειτονιές, ιδίως της Μπαμπ Τούμα, έχουν γνωρίσει πρωτοφανή αναβίωση. Εδώ χτυπά η καρδιά της γαστρο- νομίας και της νυχτερινής ζωής, ενώ πληθαίνουν τα καλόγουστα καταστήματα και οι γκαλερί. Οι Δαμασκηνοί συρρέουν στον χριστιανικό τομέα για να δειπνήσουν με συνοδεία κρασιού και μουσικής. Ακόμη και οι πιο ήσυχες χριστιανικές γειτονιές θυμίζουν Ελλάδα και Ισπανία - το βράδυ ο κόσμος σεργιανίζει στους δρόμους και οι πόρτες των σπιτιών είναι ανοιχτές, αφήνοντας την εσωτερική αυλή ορατή στους διαβάτες.

Οι σκεπασμένοι με κληματαριές δρόμοι της μουσουλμανικής Κεϊμαρίγιε, μεταξύ του τζαμιού των Ομεϊαδών και της Μπαμπ Τούμα, συγκεντρώνουν τα καλύτερα πωλητήρια χαλιών, κιλιμιών και υφασμάτων. Η εμπορική κίνηση εδώ συνεχίζεται έως αργά το βράδυ. Οι συντηρητικότερες μουσουλμανικές γειτονιές ζουν την ημέρα γύρω από τα χάνια και νεκρώνουν τη νύχτα, μοιάζοντας στο ημίφως με απόκοσμο σκηνικό θεατρικής παράστασης. Εδώ η ζωή κρύβεται στις εσωτερικές αυλές, που επτασφράγιστες πόρτες φυλάσσουν από τα αδιάκριτα βλέμματα.

Η Δαμασκός είναι οι μυρωδιές της - το γιασεμί και το αγιόκλημα στα δρομάκια, το μεθυστικό άρωμα των ναργιλέδων, των μπαχαρικών στα παζάρια, του ροδόνερου. Ζαλάδα σού φέρνει η μυρωδιά των μικροσκοπικών βερίκοκων. Είναι οι ήχοι της, το τσικ-τσακ που κάνουν τα χάλκινα ποτηράκια που οι πωλητές της λεμονάδας και του καφέ παίζουν στα δάχτυλα, το ξύσιμο του πάγου στα υπαίθρια πωλητήρια βυσσινάδας, το κάλεσμα του μουεζίνη, οι καμπάνες. Και φυσικά, είναι οι γεύσεις της: η φατούς, η νοστιμότερη σαλάτα της Ανατολής, το κίμπε, το ζεστό χούμους με κομμάτια κρέας ή παστουρμά, οι ζεματιστές λεπτές πίτες. Κυρίως όμως η Δαμασκός είναι οι άνθρωποί της. Ανθρωποι τρισεύγενοι και φιλόξενοι, που δεν έχουν άγχος και είναι γενναιόδωροι με το χρόνο τους. Θα σε σταματήσουν οι αστυνομικοί να σε ρωτήσουν αν θες βοήθεια, αν περνάς καλά, αν χρειάζεσαι κάτι. Θα σε κεράσουν τσάι και καφέ οι μαγαζάτορες χωρίς να περιμένουν αντάλλαγμα (ποιος τουρίστας θα αγοράσει γρανάζια στη Δαμασκό;). Ολοι σε ρωτούν για τη χώρα σου και όλοι απαντούν αβίαστα στις ερωτήσεις σου, ακόμη και όταν πρόκειται για πολιτική. Σε καλούν αμέσως στα σπίτια τους και σε φιλεύουν. Κουβαλούν όλοι επαγγελματικές κάρτες με τα κινητά τους τηλέφωνα, από τον πωλητή της γωνίας μέχρι τους ηθοποιούς και τους καθηγητές. Και σε φλερτάρουν συνέχεια. Παρά το βάρος τριών μονοθεϊστικών θρησκειών, η Δαμασκός είναι μια πόλη ασυνήθιστα ερωτική, γεμάτη ματιές που καίνε.

Από την απολαυστική παραμονή μου στη μυστική Δαμασκό, οι εντονότερες μνήμες αφορούν πρόσωπα. Τη συγγραφέα Νάντια Χοστ που με ξενάγησε στην οθωμανική γειτονιά Σουκ Σαρούζα, μια όαση μέσα στο τσιμέντο της νέας πόλης, μιλώντας μου για την παραδοσιακή κληρονομιά που χάνεται. Την τραγουδίστρια όπερας Σουζάν Χαντάντ, με την εκτεταμένη ελληνορθόδοξη οικογένεια, που μου μίλησε για το συριακό σινεμά. Τους νέους ηθοποιούς που μου γνώρισε. Την εκκεντρική ζωγράφο Χάλα Φαϊσάλ. Την αλεβίτικη οικογένεια που με κέρασε βερίκοκα. Τους Δρούζους ροκάδες του Μπαμπ Τούμα. Τον Σερζ, αστυνομικό που φόρτωσε όλα τα λάφυρα στο περιπολικό και με πήγε στο ξενοδοχείο. Τον Κούρδο και τον Βεδουίνο (με Αργεντινή μητέρα, παρακαλώ), που τα κιλίμια τους στολίζουν το σπίτι μου. Αν μπορούσα, θα επέστρεφα αύριο.

Memo

ΜΕΤΑΒΑΣΗ

Από τον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών θα πετάξετε απευθείας για Δαμασκό με τις Συριακές Αερογραμμές (Τ/210-32.38.711-2, www.syriaair.com). Για την οργάνωση του ταξιδιού σας, μπορείτε να απευθυνθείτε στο πρακτορείο MidEast (www.mideast.com.gr), που ειδικεύεται στη Συρία. Οι καλύτερες εποχές για να πάτε είναι η άνοιξη και το φθινόπωρο. Μέχρι τον Ιούνιο, η ζέστη είναι ευχάριστη, αλλά τον Ιούλιο και τον Αύγουστο η πόλη βράζει! Το χειμώνα, αντίθετα, κάνει παγωνιά.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Εμείς μείναμε στο Cham Palace(T/+963.11.2232300-320,www.chamhotels.com/palace_damascus.html), στο κέντρο της πόλης. Ανετο και πολυτελές, έχει περισσότερο χαρακτήρα από άλλα της ίδιας κατηγορίας. Ωστόσο, δεν συγκρίνεται με την εμπειρία της διαμονής σε ένα από τα παλιά αρχοντικά που έχουν μετατραπεί σε ξενώνες.
Το Al Haramain(T/+963.11.2319489) στο Souk Sarouja, που προτιμούν οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς, είναι ευχάριστο και φτηνό. Δίνει την εντύπωση ιδιωτικής κατοικίας.
Τα Beit Al Mamlouka(T/+963.11.5430445-6, www.almamlouka.com) και Dar Al Yasmin(T/+963.11.5443380, www.daralyasmin.com)στη γεμάτη κίνηση Μπαμπ Τούμα στεγάζονται σε ανακαινισμένα αρχοντικά και είναι πολύ πιο άνετα.
Πολυτελές αλλά ελαφρώς κιτς το Talisman (T/+963.11.5415379,www.hoteltalisman.net), στην ήσυχη εβραϊκή γειτονιά.

ΦΑΓΗΤΟ

• Η συριακή αστική κουζίνα θα σας κάνει να αναβάλετε κάθε τυχόν υπόσχεση εγκράτειας. Συνδυάζοντας αραβικές, τουρκικές και αρμενικές συνταγές, είναι πολύ νοστιμότερη από τη -μάλλον υπερτιμημένη- πολίτικη κουζίνα και εκείνη του Λιβάνου.
• Το αγαπημένο μας εστιατόριο είναι το Selena
(Τ/+963.11.5424759)
που λειτουργεί στην αυλή ανακαινισμένου αρχοντικού, κοντά στο Χαμάμ Μπακρί, στη γειτονιά Μπαμπ Τούμα. Εχει την καλύτερη φατούς της Δαμασκού! Δοκιμάστε το λουκάνικο στη γάστρα, χούμους με κρέας, κίμπε, μουχαμάρα και τα αναρίθμητα ορεκτικά. Εχει ιδιαίτερα πλούσια επιλογή κρασιών. Εντύπωση μας έκαναν οι ξενόφερτες κρέπες με σοκολάτα... Σερβίρει επίσης καφέ και ναργιλέδες. Είναι εξαιρετικά φτηνό - 10 € κατ' άτομο αρκούν για ένα πλούσιο δείπνο με κρασί.
• Εξαιρετικό, αλλά πολύ ακριβότερο είναι και το εστιατόριο Al Halabi
στο ξενοδοχείο The Four Seasons (Τ/+963.11.3391000, www.fourseasons.com/damascus/dining/al_halabi.html)• Τέλος, μην αμελήσετε να δοκιμάσετε τις μεθυστικές βυσσινάδες στο δρόμο και τα παγωτά στο Bakdash
(T/+963.11.3313499)
με την πηχτή κρέμα πασπαλισμένη με φρέσκο φιστίκι, στη στοά Χαμαντίγια.

ΑΓΟΡΕΣ

Η Δαμασκός, οικονομικότερη από το Χαλέπι, αποτελεί παράδεισο αγορών. Εξαιρετικά και φτηνότατα τα patchworks των Βεδουίνων, με τα οποία μπορείτε να ντύσετε το κρεβάτι ή τον καναπέ σας, και τα κιλίμια από το Ιράν και τη Συρία, που πωλούνται σε άριστες τιμές. Στην οδό Κεϊμαρίγιε, μία από τις γραφικότερες της Δαμασκού, θα βρείτε τα καλύτερα -από άποψη ποικιλίας- πωλητήρια κιλιμιών.
Jesus Minaret
Απέναντι από τον ομώνυμο μιναρέ του τεμένους των Ομεϊαδών. Βεδουίνος ο ιδιοκτήτης, μιλά καλύτερα ισπανικά από αγγλικά και πωλεί τα καλύτερα patchworks, σε όλα τα μεγέθη και σε άριστες τιμές. Αν πείτε ότι είστε φίλοι της Αθηνάς, θα έχετε αμέσως την πρώτη γενναία έκπτωση!
Αbu Jameel
Για ωραία κιλίμια, στην οδό Κεϊμαρίγιε.
Yana Kilims
Ο Yaser Al Saghrji, κοντά στο Jesus Minaret, έχει τα καλύτερα κιλίμια στη Δαμασκό (kilimsdamas@yahoo.com).